«بهائیت در ایران»، تحقیق و پژوهشی است که سیدسعید زاهد زاهدانی با همکاری محمدعلی سلامی درباره تاریخ فعالیت فرقه بهائیت در ایران انجام داده و مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آن را به زیور طبع آراسته است. این کتاب از جمله کتاب‌هایی محسوب می‌شود که در آن، جریان‌شناسی فرقه بهائیت، با استفاده از مستندات موافق و مخالف، با شیوه‌ای نوین و نثری روان و مناسب، تحلیل و بررسی شده است.
 

فرقه بهائیت، جریانی برآمده از یک انحراف آشکار در مبانی اعتقادی است که ابتدا با عنوان «بابیه»، ظاهر شد. حسینعلی نوری که خود را بهاءا... می‌نامید و از همین رو پیروانش به بهائی مشهور شدند، توانست از آشفتگی درون فرقه‌ای بابیه پس از اعدام باب، استفاده و ادعاهای گزاف خود را آشکار کند. بابی‌ها، پیروان علی‌محمد باب بودند که در دوران سلطنت محمدشاه، ابتدا ادعای ارتباط مستقیم خود با امام زمان(عج) را مطرح کرد و سپس این ادعا را تا سطح نبوت و حتی الوهیت بالا برد. رویکرد توام با خشونت اعضای فرقه بابیه و بروز شورش‌های متعدد در مناطق مختلف کشور، مانند مازندران، زنجان، داراب و یزد، باعث شد که سرکردگان اصلی این فرقه و در واقع، حلقه نخستین به اصطلاح مریدان باب، به انحای مختلف، اعم از قتل، فرار یا توبه، از گردونه رقابت برای کسب زعامت فرقه کنار روند و با اعدام علی‌محمد باب، با فرمان میرزاتقی‌خان امیرکبیر در شعبان سال 1266، اعضای درجه دوم فرقه بابیه، برای کسب قدرت به تکاپو بیفتند. در این بین، حسینعلی نوری که پدرش به عنوان مستوفی یا مسئول امور مالی دودمان قاجاریه در مازندران، از قدرت و مکنت بیشتری برخوردار بود، توانست رقبا را کنار بزند و در سایه ادعای برادرش میرزایحیی صبح‌ازل که ظاهراً از سوی باب به جانشینی انتخاب شده بود، به تدریج مقدمات ادعای جاه‌طلبانه خود را فراهم کند؛ اقدامی که در نهایت، هنگام تبعید بابیه در بغداد و با دعوی حسینعلی، مبنی بر پیامبر بودنش، به انجام رسید. دیری نگذشت که دولت عثمانی، دو برادر مدعی را از هم جدا کرد؛ حسینعلی به عکا در فلسطین فرستاده و میرزایحیی، ساکن قبرس شد. هرچند که برخی شواهد حاکی از فعالیت خزنده ازلی‌ها، یعنی پیروان میرزا یحیی در ایرانِ اواخر عصر قاجار و نقش و فعالیت بعضی از آن ها در تضعیف قدرت دولت مرکزی و در نهایت براندازی قاجارهاست؛ اما واقعیت آن است که بسیاری از پیروان باب، طوق پیروی از حسینعلی نوری را بر گردن انداختند و پس از قتل ازلی‌های سرشناسی مانند میرزاآقاخان کرمانی و احمد روحی، جریان بهائیت، پایگاه‌ها و اعضای پیشین فرقه بابیه را، به تدریج در خود جذب و هضم کرد.
قدرت گرفتن بهائیان در دوره قاجار
ریشه‌یابی قدرت گرفتن بهائیان در ایرانِ اواخر عصر قاجار و سپس دوره پهلوی، سخت و دشوار نیست. با مرگ حسینعلی نوری در سال 1271 هـ.ش و مبدل شدن گور وی به قبله بهائیان، پسرش عباس افندی توانست از میدان رقابت با برادر کوچک ترش، محمدعلی افندی، برنده بیرون بیاید و مدعی ریاست فرقه بهائیت شود. سرکردگان بهائی، از مدت‌ها قبل، مورد توجه دولت‌های استعمارگر اروپایی بودند. طبق گزارش برخی متون تاریخی فرقه بهائیت، حسینعلی نوری پیش از آن‌که مدعی پیامبری و الوهیت شود، در مرزهای شمال خراسان با مأموران تزار همکاری می‌کرد و عملاً کارمند گمرک روسیه بود. حمایت بی‌قید و شرط سفیر روسیه تزاری، پس از بازداشت حسینعلی نوری در ماجرای سوءقصد نافرجام به جان ناصرالدین‌شاه و انتقال تحت‌الحفظ وی توسط سربازان روس، از تهران به مرز عثمانی، خود دلیلی بر ارتباطات پنهان و شاید آشکار حسینعلی نوری با سفارت روسیه است. در دوران سرکردگی عباس افندی، جریان ارتباط بهائیان با دولت‌های استعماری، با شتاب و گستره بیشتری دنبال شد. با افول قدرت امپراتوری روسیه، سرکردگان بهائی بیش از پیش به انگلیس نزدیک شدند و همزمان با آغاز جنگ جهانی اول، با دستور عباس افندی، شبکه بهائیان ایران با  شبکه‌ مانکجی هاتریا و زرسالاران پارسی هند، پیوندی استوار برقرار کرد؛ تا آن‌جا که عباس افندی، اعضای فرقه در ایران را مأمور پیروی و اطاعت از سران این شبکه انگلیسی که اردشیر ریپورتر یکی از اعضای آن محسوب می‌شد، کرده بود.
سیاستمدارانِ  مدعی سیاست گریزی!
با این‌که سرکردگان فرقه بهائیت مدعی مداخله نکردن در امور سیاسی بوده و هستند، اما از نخستین روزهای آغاز تکاپوهای مرموزشان در ایران، به سمت و سوی فعالیت‌های سیاسی و قبول کردن پست‌های دولتی کشیده شدند. علیقلی‌خان نبیل‌الدوله، از بهائیان متعصب و همراه با عباس افندی، به عنوان پنجمین سفیر رسمی دولت قاجار، به ایالات متحده فرستاده شد و از شهریور 1289 هـ.ش، به مدت سه سال، در سِمَت کاردار سفارت ایران در واشنگتن فعالیت کرد و هم او بود که مقدمات ورود مستشاران آمریکایی به ایران را فراهم آورد. به طوری که هنگام ورود شوستر و همراهانش به ایران، مستقبلان آن ها، عمدتاً از اعضای فرقه بهائیت بودند. با آغاز جنگ جهانی اول، سرکردگان بهائی مستقر در فلسطین، از هیچ کمک و مساعدتی به مهاجمان انگلیسی که برای در هم پیچیدن طومار حیات امپراتوری عثمانی مشغول فتح اراضی این دولت در خاورمیانه بودند، خودداری نکردند. کمک‌های عباس افندی به انگلیسی‌ها، آن‌قدر مؤثر بود که مراسم ویژه تقدیر از وی و اهدای لقب «سِر» و نشان افتخار به او، از طرف دولت بریتانیا، با حضور ژنرال آلنبی، فرمانده نیروهای انگلیسی در خاورمیانه، برگزار شد. این در حالی بود که در همان ایام، کشور ما، از بحران قحطی مصنوعی‌ای که انگلیسی‌ها برای تحت فشار قرار دادن ایرانیان ایجاد کرده بودند، رنج می‌برد و در بزرگ ترین نسل‌کشی ابتدای قرن بیستم، حدود هشت میلیون ایرانی، به کام مرگ فرستاده شدند و جمعیت نفوس ایران، به شدت کاهش یافت.
تکاپوهای بهائیت در عصر پهلوی
با به سلطنت رسیدن رضاخان در آبان سال 1304، شرایط برای فعالیت بهائیان در داخل کشور مساعدتر شد. حضور و فعالیت اعضای فرقه در سطوح بالای سیاسی و نظامی کشور را می‌توان در سفارت کبرای عین‌الملک هویدا، پدر امیرعباس هویدا، نخست وزیر پهلوی دوم که از وابستگان مشهور فرقه بهائیت به حساب می‌آمد و عباس افندی شخصاً هزینه تحصیل او را در فرنگ پرداخته بود و نیز، حضور اسدا... صنیعی به عنوان آجودان، در کنار محمدرضا پهلوی که در آن زمان ولیعهد محسوب می‌شد، به خوبی مشاهده کرد. در همین دوره، فعالیت اعضای فرقه برای کمک به اجرای برنامه‌های رضاخان و تجدد آمرانه‌ای که او در پی نهادینه کردن آن بود، به اوج خود رسید. فرخ‌دین پارسا و همسرش فخرآفاق، نماد این همراهی و همکاری بودند. این دو به منظور نهادینه کردن تجدد رضاخانی، دست به فعالیت‌هایی در برخی شهرها، مانند مشهد، زدند که با واکنش جدی مردم روبه‌رو شد.
در دوره پهلوی اول و به ویژه در دهه دوم سلطنت وی، بهائیان به تدریج توانستند مناصب حکومتی سطوح میانی را به دست آورند. شاید تقابل جامعه با دیدگاه‌های رضاخان و عدم اقبال عمومی به این دیدگاه‌ها، به ویژه در موضوعاتی مانند کشف حجاب، دلیل اصلی به کار گرفتن بهائیان و اعتماد کردن به آن ها بوده باشد. در دوره محمدرضا پهلوی، عملاً عرصه برای فعالیت بهائیان باز شد و صدها بهائی در شرکت نفت و دیگر مشاغل پردرآمد، مشغول به کار شدند. در میان اطرافیان شاه، بهائیان در زمره معتمدان و دارندگان مشاغل کلیدی قرار داشتند. عبدالکریم ایادی که فردوست، دوست و ندیم شاه، در خاطراتش او را رئیس بهائیان ایران معرفی کرده است، پزشک مخصوص شاه بود. امیرعباس هویدا که صاحب رکورد طولانی‌ترین دوران نخست‌وزیری در دوره پهلوی است، با وجود ژست‌های لیبرال مآبانه‌اش، به دلیل انتساب به فرقه بهائیت، از هیچ حمایتی برای تقویت این فرقه کوتاهی نمی‌کرد. در کابینه او، بسیاری از پست‌های وزارت در اختیار بهائیان بود. گلسرخی و فرخ‌رو پارسا، تنها دو تن از این افراد بودند. او نهاد راهبردی آموزش و پرورش را به دست فرخ‌رو پارسا، فرزند فرخ‌دین پارسا که پیشتر ذکرش رفت، سپرد و عملاً راه را برای فعالیت‌های ضددینی بهائیان در ایران باز کرد.
حضور اعضای فرقه بهائیت در دستگاه‌های امنیتی نیز، بسیار پررنگ بود. پرویز ثابتی، مدیرکل اداره سوم ساواک و فردی که مسئولیت امنیت داخلی کشور را برعهده داشت و در واقع، بازداشت، بازجویی و شکنجه مبارزان را هدایت می‌کرد، یک بهائی دوآتشه بود. بنابراین، رویکردی که برخی محافل بهائی در مظلوم نمایی خود پیش می‌گیرند و مدعی ظلم و اجحاف رژیم شاه بر اعضای این فرقه می‌شوند، بیشتر به یک داستان طنزآلود شباهت دارد. افزون بر حضور بهائیان در کلیدی‌ترین پُست‌های دولتی عصر پهلوی، فعالیت‌ آن ها در عرصه تشکیل و هدایت باندهای مافیایی در این دوره نیز، انکارناپذیر است. مشهورترین بهائی فعال در این زمینه، هژبر یزدانی بود. حسین فردوست در خاطراتش به رفتارهای قلدرمآبانه وی و چگونگی تسلطش بر بانک‌ها و مؤسسات مالی کشور، اشاره کرده است.
سخن آخر
با تمام این احوال، آن‌چه امروز شاهد تبلیغ آن در شبکه‌های مجازی و ماهواره‌ای معاند نظام جمهوری اسلامی هستیم، حکایت از تلاش برای چیدمان اطلاعاتیِ فرمایشی و کذب، در راستای مظلوم نشان دادن هرچه بیشتر این شبکه شبه ماسونی در ایران است. سیاست سرکردگان بهائیت طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، همواره بر مدار همین مظلوم‌نمایی می‌گردد. سرکردگان بهائیت، طی این سال‌ها، همواره مدعی نوعدوستی و صلح‌طلبی بوده‌اند؛ اما این ادعای گزاف، باعث نشده است به فجایعی که در فلسطین اشغالی و در چند کیلومتری مقرّ آن ها اتفاق می‌افتد، واکنش نشان دهند! ارتباط و دوستی سران فرقه بهائیت با رژیم جعلی صهیونیستی تا حدی است که از سران این رژیم برای شرکت در محافل و مراسم خود دعوت می‌کنند. تناقض و تعارض ادعاهای سرکردگان فرقه را با عملشان، باید در رویکردهایی که در قبال وقایع و اتفاقات جاری دنیا پیش می‌گیرند و سوگیری‌هایی که در راستای حمایت از منافع استعمارگران و امپریالیسم جهانی دارند، جست و جو کرد.
 

بی‌تردید باید استاد محمد حسین بهجت تبریزی، متخلص به شهریار را، یکی از نوابغ شعر و ادب فارسی دانست. با این حال، زندگی این مرد بزرگ تنها مشحون از خلق آثار بدیع ادبی نیست. شهریار در عرصه سیاست و مبارزه با ظلم و ستم نیز، از نام‌آوران دوران خود محسوب می‌شد. آن‌چه در پی می‌آید، فرازهایی از گفت‌وگوی پایگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران با زنده‌یاد دکتر اصغر فردی، شاگرد و همنشین استاد شهریار است که در آن، بدون در نظر گرفتن جایگاه ادبی این شاعر شهیر و توانای معاصر، به رویکردهای انقلابی وی در برهه‌های حساس تاریخ معاصر ایران، اشاره شده است.
    طبق اسناد و شواهد، سیاست از بدو کودکی تا پایان حیات استاد شهریار، در زندگی او نمود و حضوری پررنگ داشت. به نظر شما، زمینه‌های علایق سیاسی شهریار به چه وقایعی بازمی‌گردد؟
مرحوم استاد شهریار، در دورانی چشم به جهان گشود و بالید که انقلاب‌های خرد و کلانی چون انقلاب مشروطه و جنبش‌هایی همچون قیام شیخ محمد خیابانی به وقوع پیوست. از این گذشته، او در خانه مرد بزرگی همچون حاج میر آقا خشگنابی تربیت شد که محل رفت و آمد و مذاکرات بزرگان تبریز بود و همه این‌ها، از او شخصیتی جست‌وجوگر، آزاده و عدالت‌خواه ساخت. شهریار که تحت آموزش آزادگان شجاعی چون اسماعیل آقا امیرخیزی، مشاور و منشی ستارخان، قرار داشت، همواره خطبه‌های شورانگیز شیخِ دموکرات را می‌شنید و روزنامه‌هایی چون «تجدد» را که سردبیری برجسته همچون معلمش، میرزا تقی‌خان رفعت را بر تارک خود داشت، به شکل مستمر مطالعه می‌کرد.
    ارتباط فردی و خانوادگی استاد با سیاست، دقیقا از چه زمانی آغاز شد؟
ایشان هنوز نوزادی بیش نبود که ستارخان دیوار خانه پدری او را گشود تا مجاهدان راه آزادی، از آن عبور کنند و در خانه حاج میر آقا خشگنابی سنگر بگیرند. وی دوران ابتدایی را در تبریز، در سال‌های مشروطه و قیام خیابانی سپری کرد و برای ادامه تحصیل، به مدرسه دارالفنون در تهرانِ سال‌های پس از کودتای رضاخان آمد؛ رضاخان عربده‌کش که نه سواد داشت، نه فرهنگ؛ نه شعر می‌فهمید، نه نقاشی و نه موسیقی؛ ازهمین‌رو، دیدن جماعت هنرمند برایش دشوار بود و تنها قزاق‌ها و پاگون‌دارها را می‌پسندید! شهریار جوان در تهران مورد حسادت تازه‌ به ‌دوران ‌رسیده‌هایی چون چراغعلی‌خان (امیراکرم) قرار گرفت و آزار بسیار دید.
    در آن دوره، بازار مبارزه مخالفانِ رضاخان با او نیز، گرم بود. شهریار تا چه اندازه در فرایند مبارزه با رضاخان ورود کرد؟
در آن دوره، شهریار جوان، عضو حزب «مردان کار» و از شاگردان خاص شهید مدرس بود؛ لذا هر روز به مجلس می‌رفت تا شاهد سخنرانی وکلای فراکسیون اقلیت باشد. در تظاهرات علیه جمهوری‌ رضاخانی، همراه سید عبدالباقی، پسر مدرس، دستگیر ‌شد. البته شهریار به شیوه فرخی و عشقی، اهل سیاست و مبارزه نبود، اما رویدادها به‌گونه‌ای رقم خورد که او در تعارض با قدرتمندان دوره پهلوی قرار گرفت و روزگارش را تیره و تار کردند. آنان این محصل نابغه طب را از دریافت دانشنامه محروم و او را در 23 سالگی، در زندان باغ شاه حبس و سپس به مدت چهار سال به نیشابور تبعید کردند. او پس از دریافت دانشنامه، مدتی مطب داشت؛ اما ناگزیر به تعطیلی آن شد و به مشاغلی چون کارگری در کارخانه پتوبافی و بلدیه مشغول و سرانجام روزنامه‌نویس بانک شد. او که بی‌گناه و بدون تفهیم اتهام و محاکمه، از همه حقوق اجتماعی محروم شده بود، تنها امکان بقا را در کارمندی بانک دید که با پادرمیانی چند تن از رجال بانفوذ و منصف و شعرشناس، میسر شد. در سال‌های بعد، شهرت شهریار اسباب دردسر هیئت حاکمه شده بود؛ زیرا دیگر نمی‌توانستند مثل سال‌های قبل از تبعید به نیشابور، او را مورد آزار آشکار قرار دهند و حبس یا نفی بلد کنند و صدا از کسی درنیاید.

آمریکا به ‌عنوان بزرگ ترین حامی محمدرضا پهلوی، همواره جایگاه خاصی برای حفظ و بقای قدرت او قائل بود. به گزارش پایگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، از نظر آمریکا، شاه بهترین و مهم ترین مهره برای تأمین اهداف و منافع خاص این کشور، در منطقه خاورمیانه محسوب می‌شد. از این رو، حفظ و تضمین بقای سلطنت شاه، یکی از محورهای اساسی سیاست آمریکا در منطقه خاورمیانه بود. این اصل، تا آخرین روزهای نزدیک به پیروزی انقلاب نیز، در رأس اهداف آمریکا قرار داشت که ردپای آن در بسیاری از اسناد و مدارک برجامانده، همچون اسناد لانه جاسوسی نیز، قابل مشاهده است. ایالات متحده آمریکا، با وجود سرگردانی در اتخاذ تصمیمی واحد در برابر رویدادهای انقلاب اسلامی ایران، همچنان شاه را بهترین گزینه برای خود می‌دانست و این موضوع، مستلزم حفظ وی در رأس قدرت بود. از نظر آمریکا، شاه، علاوه بر آن‌که سد سیاسی مهمی در برابر قدرت و نفوذ کمونیسم محسوب می‌شد، حافظ منافع حامیان آمریکا، از جمله رژیم صهیونیستی نیز، به شمار می‌آمد. از سال 1348، ده میلیون تن نفت ایران از خط لوله‌ای که از بندر ایلات در کنار دریای سرخ به بندر اشکلال، در فلسطین اشغالی، به طول 260 کیلومتر کشیده شده بود، فرستاده می‌شد. مخارج این خط لوله را ایران پرداخته بود و از این طریق، نفت ایران به مناطقی از اروپا و فلسطین اشغالی ارسال می‌شد و شاه همکاری نزدیکی با صهیونیست‌ها داشت. بر این اساس، بعد از کنفرانس گوآدلوپ، وقتی بختیار به عنوان فردی که باید سنگر شاه را حفظ کند، انتخاب شد، هایزر به ایران آمد تا برای ایجاد رابطه بین انقلابیون و بختیار تلاش کند، اما موضع رهبر انقلاب، تغییرناپذیر بود و اعلام کرد هر دولتی که با رژیم فعلی ایران همکاری کند، طرد می‌شود. با این حال، گذر زمان و اوج گرفتن مخالفت‌های عمومی، آمریکا را به این نتیجه رساند که شاه نمی‌تواند قدرت را به طور کامل در دست بگیرد و کنترل کند. از این رو، به‌تدریج به جای سیاست حفظ قدرت کامل شاه، سیاست سلطنت محدود، مورد توجه مقامات آمریکایی قرار گرفت. با بحرانی شدن شرایط سیاسی رژیم و کاهش تسلط شاه بر اوضاع کشور، آمریکا گزینه سلطنت محدود را پیش گرفت تا شاید از این طریق، بتواند با حکومت جدید نیز سازش و مصالحه کند. از نظر آمریکا، شاه می‌توانست به عنوان یک شاه، سلطنتی مطابق قانون اساسی و با محدودیت‌هایی شدید داشته باشد، این به آن معنا بود که به ترکیبی از سیاستمداران لیبرال، اجازه داده شود که در کشور حکومت کنند. لازمه اجرای این سیاست، قدرت‌یابی میانه‌روهای طرفدار آمریکا بود. از این رو، تلاش برای تماس و برقراری ارتباط با افراد میانه‌رو، از سوی آمریکا آغاز شد تا از قدرت‌یابی افراد و گروه‌های مذهبی جلوگیری شود. بر اساس همین سیاست، بختیار به عنوان عضوی از جبهه ملی و فردی میانه‌رو، به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد تا شاید بتواند از طریق سازش با انقلابیون، آن ها را متقاعد به سلطنت محدود شاه و باقی ماندن وی بر تخت سلطنت کند؛ اما امام(ره)، خواستار برکناری کامل شاه از قدرت بود و عملاً تلاش آمریکا را در این زمینه، ناکام گذاشت. البته عوامل رژیم نیز، تلاش می‌کردند به هر نحوی آمریکا را به ادامه حمایت از شاه تشویق کنند. چنان‌ که اردشیر زاهدی به کارتر گفته بود که اگر آمریکا اجازه دهد شاه سقوط کند، ایران را برای همیشه از دست خواهد داد.