ابوالحسن نژاد - هنوز مطمئن نبودیم که راه را درست می رویم یا نه. شنیده بودیم که باید از مسیر روستای خراشاد برویم، یکی هم گفته بود، باید از روستای نوفرست بروید و من هم که ۲سال پیش به همراه دانشجویان باستان شناسی سفری به این منطقه داشتم از روستای مود رفته بودیم! تنها کاری که از دستمان برمی آمد این بود که همه همتمان را خرج خواندن تک تک تابلوهای دوطرف جاده کنیم تا شاید آن ها راه را نشانمان دهند... خراشاد : کوچ ۹ . به دنبال تابلویی می گشتیم تا نشانی از روستای کوچ را داشته باشد. وارد فرعی می شویم. روستای خراشاد و چند روستای دیگر را پشت سر می گذاریم . باز هم در بین راه مجبور می شویم تا از بین یک چند راهی ریسک کرده و یک راه را انتخاب کنیم. حل شدن در گردنه های پرپیچ و خم میان راه با مزارع و باغ های زیبای پایین جاده و دیواره ای از کوه های سر به فلک کشیده از یادمان برده است که هنوز هم همان گم شدگان جاده هستیم. در بین راه از پیرمرد و پیرزنی که در زمین کشاورزی شان مشغول کار هستند، سراغ کوچ و لاخ مزار را می گیریم. اشاره دست پیرمرد به سمت جلو، خیالمان را راحت تر می کند تا از دیدن مناظر اطرافمان لذت بیشتری را احساس کنیم. دیواره های کوتاه سنگی باغ ها با درختان بلند که شاخ و برگشان رنگ و روی تابستان را چه هنرمندانه به تصویر کشیده اند و تا نیمه جاده رها شده اند در دو طرف جاده نوید گذر از دروازه روستا را می دهند. هم اکنون در ۲۹ کیلومتری جنوب شرقی بیرجند ، روستای کوچ که همه آن را با نام لاخ مزار می شناسند هستیم. روستایی که به رغم خشکسالی های این چندساله هنوز سبزی طبیعتش چشم را نوازش می دهد. راهی کوچه های روستا شده ، به دنبال اثری شگفت انگیز هستیم که در دل کوه و بر روی صخره ای بزرگ یادگاری از دوران پیش از تاریخ تا دوران متاخر اسلامی را بر روی خود جای داده است. هر چقدر به خانه ها نزدیک تر می شویم بیشتر جلوه اش خودنمایی می کند. سنگ نگاره لاخ مزار که مطمئنم تاکنون بارها و بارها نامش را به عنوان یکی از زیباترین آثار تاریخی استان شنیده اید. باریکه ای در میان خانه های کاه گلی است که تو را به سوی مقصدی فرا می خواند. راهی می شویم و از خانه های روستایی می گذریم. در نگاه اول سرت را بی اختیار به سمت آسمان می کشاند تا ببینی به کجا رفته است. بعد کم کم عظمتش را در چارچوب اندازه ات خلاصه می کند، ریز می شوی و به نظاره همانی مشغول می شوی که شنیده ای. یعنی به دنبال همان نگاره هایی که حرف و حدیث های زیادی دارند و مانند یک نقاشی کودکانه باید به دنبال تصاویر و معانی بگردی که گذشتگان آن را در دل کوهی سیاه رنگ حک کرده اند. سنگ نگاره لاخ مزار صخره ای است از جنس (سرپانتین) با رویه ای براق یشمی رنگ که بر روی کوهی به نام چل بغیاج مشرف بر روستای کوچ سال ها تکیه زده است. سطح سنگ تقریبا مستطیل شکل با کناره های شکسته و چند وجهی به ابعاد ۵ در ۵۰متر است. لاخ مزار از نظر مردم کوچ و روستاهای اطراف از احترام و تقدس خاصی برخوردار و گاهی به عنوان زیارتگاه مورد توجه است و دلیل مقدس بودن آن هم نشانه هایی است که در باور مردم نشان دست اولیاء ا... و شفابخش آن می باشد. وجود چشمه جوشان و جاری لاخ مزار برکناره دره ای که در گذرگاه اصلی از میان و کوه باقران بوده در طول زمان رهگذرانی را ترغیب کرده تا افکار و اعتقادات و مقاصدشان را در قالب نقش و نشانه و کتیبه بر روی سنگ کنار چشمه حک کنند که اکنون مجموعه آن ها به لاخ مزار اهمیت تاریخی داده و آن را به عنوان مجموعه ای از نقش و کتیبه درآورده است. اما آن چه که امروز می دیدم، در مقایسه با سفر قبلی که به این روستا داشتم، به نوعی سکوت و بی رونقی این اثر تاریخی را برایم تداعی کرد. لايه های گلی انباشته شده بر روی صخره دیگر جایی برای کشف نگاره ها در ذهن و چشمان رهگذران باقی نمی گذاشت. به زحمت می توانستی نقشی را زیر گل ها پیدا کنی. اما براساس نظریات و کاوش های باستان شناسان کهن ترین نقش های مزار، شامل نقش های ساده انسانی و گیاهی است که بر سنگ حکاکی شده و جدیدترین نوشته ها نسبتا درشت که به کمک چکش یا قلم آهنی کنده شده، کلمه مبارک ا...و یا علی هستند. این کلمات معمولا بر نقاطی نوشته شده اند که بیشترین خطوط و نقوش کهن بر آن نقاط نقش بسته و در نتیجه بخش عمده ای از نقوش قدیمی تر زایل شده است. بر روی سنگ نگاره لاخ مزار بیش از ۳۰۰ مورد نگاره تا به حال شناسایی شده و مسلم است که تعداد آن ها در گذشته بسیار بیشتر بوده و به علت متلاشی شدن سنگ از میان رفته اند. این سنگ نگاره در اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۱ به وسیله هیئت بررسی و شناسایی آثار باستانی شهرستان بیرجند و با تلاش رجبعلی لباف خانیکی و رسول بشاش، بر روی تخته سنگی به ابعاد ۵ در ۵متر در روستای کوچ نهارجان کشف شد که بر روی آن مجموعه بی نظیری از کتیبه ها و نقش هایی است که با دقت و تیزبینی زیادی مشاهده می شود. سبک و فرم اشکال حک شده متعلق به دوران میان سنگی (۱۲ تا ۲۰هزار سال پیش) می باشد. این کتیبه به همراه نقش هایش به منزله کتاب تاریخ ارزشمندی است که فرهنگ و تمدن این خطه از خاک میهن اسلامی را از حدود ۱۷ هزار سال پیش تاکنون معرفی می کند. بر صفحه صاف و عمودی لاخ مزار، حدود ۳۰۷ نقش و نگار کشف شده است که شامل ۳۲ مورد نقش حیوان، ۲۲ مورد نقش گیاه، ۶۸ مورد نقوش ناشناخته، ۲۵ مورد علائم و نشانه ها، ۸۱ کتیبه پهلوی، اشکانی و ساسانی ، ۳۴ مورد کتیبه عربی و ۸ مورد کتیبه فارسی می شود. براساس مطالعات انجام شده روی نقش ها تا به حال مشخص شده است که این سنگ نگاره ها از قدیمی ترین ایام، جنبه تقدس داشته و احتمالا اردشیر بابکان به زیارت این سنگ آمده و نقش قباد ساسانی و همسرش بر روی سنگ حک شده است. این سنگ نگاره بدون آن که نقش و نگار آن بر کسی مشخص باشد، از قدیم الایام در نزد روستاییان کوچ نشین به تخته سنگ لاخ مزار موسوم بوده است. یادم می آید در کنار تخته سنگ بزرگ پنجره ای مربع شکل و کوچک قرار داشت که تصاویر و آثاری را از آن چه که بر روی صخره حک شده و بر روی کاغذ نقاشی شده بود که به رهگذران برای یافتن بهتر تصاویر کمک می کرد و دیگر امروز از آن جز لایه ای گچی چیزی باقی نمانده است. بعد از بازدید از سنگ نگاره لاخ مزار و گشتی که در روستا زدیم متوجه شدیم که همه آن راه های پیشنهادی پیش رویمان که در ابتدا باعث سرگردانی ما شده بود توسط یک جاده همه به هم ختم می شده اند!